اگر بچهتان جلوی در مطب گریه کرده، دست دندانپزشک را با همه توانش کنار زده یا حتی با یک نگاه ساده به صندلی درمان قهر کرده باشد، احتمالاً این سؤال در ذهنتان چرخیده: «آیا بیهوشی برای کودکان در هنگام دندانپزشکی خطرناک است؟» این دغدغه، یکی از رایجترین نگرانیهایی است که والدین در مطب دندانپزشکی کودکان دکتر مهکامه میرکریمی مطرح میکنند و حق هم دارند؛ چون موضوعی است که سلامت کودک در میان است.
در این مقاله قرار است با زبان ساده و بدون تعارف، از ایمنی دندانپزشکی تحت بیهوشی کودکان بگوییم، آمار واقعی را ببینیم، تفاوت آرامبخشی یا سدیشن با بیهوشی عمومی را بررسی کنیم و در پایان هم به دهها پرسشی که والدین میپرسند پاسخ دادهایم. خواندن این متن پنج دقیقه بیشتر وقت شما را نمیگیرد، اما ممکن است خیالتان را برای همیشه راحت کند.
چرا بعضی کودکان اصلاً روی صندلی دندانپزشکی آرام نمیگیرند؟
بگذارید از یک واقعیت تلخ شروع کنیم: پوسیدگی دندان در کودکان ایرانی چندان موضوع کوچکی نیست. بر اساس اعلام دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، بیش از ۸۰ درصد کودکان زیر شش سال در کشور پوسیدگی دندان دارند. یعنی از هر ده کودکی که در ساندویچ فروشی پارک نشسته، هشت نفرشان یک یا چند دندان شیری پوسیده دارند.
مشکل اینجاست که درمان پوسیدگیهای زیاد در کودک کمسنوسال، کار چند ساعتی است. کودک سهسالهای را تصور کنید که باید چهار ترمیم، چند عصبکشی دندان شیری و احتمالاً چند روکش تحمل کند؛ حتی مهربانترین دندانپزشک دنیا هم با بهترین جایزه دنیا نمیتواند چنین کودکی را در جلسات متعدد که ممکن است زمانبر باشند سرِ جایش نگه دارد. مطالعهای در مجله دانشکده دندانپزشکی مشهد نشان داد بخش قابل توجهی از کودکانی که تحت بیهوشی عمومی درمان میشوند، در سنین سه تا چهار سال قرار دارند؛ سنی که هنوز «همکاری» معنایی برایشان ندارد. البته ممکن است موارد استثنا در بین کودکان وجود داشته باشد ولی عمومیت ندارد.
برای همین است که متخصص دندانپزشکی کودکان گاهی درمان تحت بیهوشی را پیشنهاد میدهد؛ نه برای اینکه کار سادهتری باشد، بلکه برای اینکه درمان کامل و در یک جلسه انجام شود و کودک، خاطره تلخی از دندانپزشکی با خود نبرد. این نکته مهم است: تجربههای بد اولین جلسه دندانپزشکی در کودکی، سایه بلندی بر رابطه فرد بزرگسال با سلامت دهان و دندان در آینده میاندازد. البته قطعا بیهوشی انتخاب درمانی برای همه کودکان نیست و نظر دندانپزشک متخصص کودکان بعد از معاینه کودک بسیار مهم است ولی در مواردی که اینکار برای درمان دندانهای کودک ضروری باشد بهترین انتخاب است.
دندانپزشکی تحت بیهوشی کودکان چقدر ایمن است؟
حالا سراغ سؤال اصلی برویم. پاسخ کوتاه این است: اگر با ارزیابی دقیق و در مرکز مجاز انجام شود، دندانپزشکی تحت بیهوشی برای کودکان ایمن است.
بیهوشی عمومی در دندانپزشکی کودکان، یک کار شخصی و سلیقهای نیست؛ یک پروتکل رسمی و مصوب است. انجمن دندانپزشکی کودکان آمریکا (AAPD) دستورالعملهای دقیقی برای این درمان تعریف کرده: پیش از بیهوشی کودک باید معاینه کامل شود، شرح حال و سابقه بیماری بررسی شود، بیهوشی حتماً توسط متخصص بیهوشی انجام شود و در طول درمان، اکسیژن خون، ضربان قلب و تنفس کودک بهصورت لحظهای پایش شود. یعنی تیم درمان از لحظهای که کودک به خواب میرود تا لحظه بیداری، تمام توجهش روی علائم حیاتی اوست.
البته انصاف حکم میکند صادق باشیم: هر دارویی و هر بیهوشی، ریسکهای کوچکی دارد. تهوع و استفراغ بعد از بیهوشی، خوابآلودگی چند ساعته و گاهی تحریکپذیری گذرا از موارد رایج و خوشخیم است. عوارض جدی بسیار نادرند و تقریباً همیشه در مراکزی رخ میدهند که استانداردها رعایت نمیشود. بیهوشی وقتی خطرناک میشود که جای پرخطر و بدون رعایت اصول انجام شود، نه اینکه ذاتاً خطرناک باشد.
نکتهای که کمتر جایی میشنوید: عدم درمان پوسیدگیهای گسترده نیز خودش ریسک است. عفونتهای دندانی میتوانند به بافتهای اطراف سرایت کنند، درد شدید و بیخوابی ایجاد کنند و تغذیه کودک را مختل کنند. انتخاب بین «بیهوشی ایمن» و «دندانهای دردناک و عفونی»، گاهی اصلاً انتخاب سختی نیست.
آرامبخشی یا بیهوشی عمومی؛ کدام برای کودک من مناسب است؟
این دو اصلاً یکی نیستند و دانستن تفاوتشان به شما کمک میکند انتخاب آگاهانهتری داشته باشید:
آرامبخشی (سدیشن) کودک را در حالتی شبیه خواب عمیق میبرد وانواع مختلفی دارد. نوعی که در کشور ما به صورت رایج استفاده میشود به صورت تزریقی است و بیشتر داروهای مورد استفاده در آن مشابه بیهوشی عمومی است فقط کنترل کمتری روی راههوایی کودک وجود دارد و عموما برای کارهای کوتاه دندانپزشکی توصیه میشود. به کاربردن کلماتی مثل خواب شیرین و… برای آرامبخشی صرفا تبلیغات است. آرام بخشی با گاز خنده (نیتروس اکساید) در حال حاضر (سال ۱۴۰۵) در کشور ما منع قانونی استفاده در مطبها را دارد و اگر در تبلیغات یا عکسهای تبلیغاتی عنوان شود غیرواقعی است.
بیهوشی عمومی کودک در حالتی شبیه به خواب عمیق میرود و هیچ درکی از درمان ندارد. برای مواردی بهکار میرود که تعداد پوسیدگیها زیاد است، کودک بسیار کمسن است یا شرایط خاص مثل معلولیت و اتیسم و بیماریهای زمینهای دارد. تمام درمانها شامل ترمیم دندانهای شیری، عصبکشی، روکش فلزی (SSC) یا روکش زیرکونیا، و در مواردی کشیدن دندان، در همان یک جلسه انجام میشود.
در مطب دندانپزشکی کودکان دکتر میرکریمی انتخاب بین این دو، بعد از معاینه و گفتوگو با والدین انجام میشود و درمان تحت بیهوشی عمومی و آرامبخشی تنها در مراکز معتبر و دارای مجوز وزارت بهداشت انجام میگیرد. البته بیهوشی آخرین راه است، نه اولین؛ در جلسه اول همیشه روشهای مدیریت رفتار کودک امتحان میشود و بسیاری از خدمات مثل فلورایدتراپی، فیشورسیلنت و قراردادن فضانگهدار اصلاًبه بیهوشی نیاز ندارند و بدون درد انجام میشوند.
قبل و بعد از بیهوشی؛ کارهایی که پدر و مادر باید انجام دهند
نقش والدین در ایمنی بیهوشی، از نقش تیم درمان کمتر نیست. اگر قرار است کودکتان تحت بیهوشی درمان شود، این نکتهها را جدی بگیرید:
- ناشتایی معمولاً از نیمهشب قبل لازم است؛ چون وجود محتویات معده در خواب، ریسک آسپیراسیون ایجاد میکند. دستورالعمل دقیق را تیم بیهوشی میدهد و باید حرفبهحرف اجرا شود.
- دریغ نکنید؛ اطلاع بدهید: هر سابقه بیماری، دارویی که مصرف میشود، حساسیت یا حتی سرماخوردگی اخیر را حتماً اطلاع دهید.
- روز درمان لباس راحتی برای کودک بپوشانید
- بعد از بیهوشی، کودک تا چند ساعت خوابآلود است؛زمان بدهید و آن روز را برای کارهای خاص شلوغ نگذارید.
- پایش بعد از درمان را جدی بگیرید: تب، استفراغ مکرر یا تورم غیرطبیعی را فوراً به مطب اطلاع دهید.
و مهمتر از همه: بعد از درمان، برای جلوگیری از تکرار این ماجرا، برنامه پیشگیری را جدی بگیرید. معاینه دورهای، فلورایدتراپی و فیشورسیلنت هزینهای ناچیز در برابر یک جلسه بیهوشی مجدد دارند.
جمعبندی
پس جمعبندی چیست؟ دندانپزشکی تحت بیهوشی کودکان، در مقیاس امروز، ابزاری ایمن و گاهی ضروری است؛ به شرطی که با ارزیابی دقیق، توسط متخصص بیهوشی و در مرکز مجاز انجام شود. این انتخاب میتواند کودک شما را از دردهای طولانی و جلسات پرمقاومت نجات دهد و تجربهای بدون ترس برای او بسازد؛ تجربهای که طبق نگاه دکتر مهکامه میرکریمی، شالوده سلامت دهان و دندان کودک در تمام عمر اوست.
دکتر میرکریمی، متخصص دندانپزشکی کودکان و مدرس سابق دانشگاه شهید بهشتی، در مطب خود در تهران (نزدیک ونک) کارهای مربوط به دندانپزشکی کودکان را از ترمیم و روکش دندانهای شیری تا درمان با آرامبخشی و بیهوشی ارائه میدهد. اگر این سؤال دغدغه شماست، میتوانید در ساعت ۱۴ تا ۱۸ با شمارههای ۰۲۱۸۸۶۶۳۷۵۲ یا ۰۲۱۸۸۶۷۳۴۴۸ تماس بگیرید یا اطلاعات کامل را در سایت drmirkarimi.com ببینید.
سوالات متداول (FAQ)
در ادامه، پاسخ پرتکرارترین سوالات والدین درباره بیهوشی در دندانپزشکی کودکان را یکجا خواهید خواند.
۱. آیا بیهوشی عمومی برای مغز و رشد کودک عوارض دارد؟
مطالعات گسترده امروزی نشان میدهند بیهوشی کوتاهمدت تکجلسهای در کودکان، اثری بر رشد و هوش ندارد. البته بیهوشی هیچوقت بدون بررسی توصیه نمیشود؛ تصمیم همیشه با توزین ریسک «بیهوشی» در برابر ریسک «عدم درمان» گرفته میشود.
۲. از چند سالگی میشود کودک را تحت بیهوشی درمان کرد؟
از سنین خیلی پایین هم امکانپذیر است و حتی کودکان زیر سه سال هم در صورت نیاز درمان میشوند. آنچه اهمیت دارد وضعیت جسمی کودک و ارزیابی متخصص بیهوشی و تجهیزات مرکز مربوطه است، نه صرفاً سن.
۳. بیهوشی و آرامبخشی چه فرقی با هم دارند؟
در آرامبخشی که در کشور ما استفاده میشود که نوع تزریقی است، کودک خوابآلود و آرام است ولی کنترل کمتری روی راه هوایی وجود دارد و برای کارهای کوتاهتر توصیه میشود .در بیهوشی عمومی، کودک کاملاً بیهوش است و چیزی از درمان به یاد نمیآورد. برای پوسیدگیهای متعدد معمولاً بیهوشی عمومی انتخاب میشود. انواع استنشاقی آرام بخشی مثل گاز خنده(نیتروس اکساید) در کشور ما در حال حاضر (سال ۱۴۰۵)وجود ندارد و منع قانونی استفاده در مطبها دارد و اگر در تبلیغات عنوان شود غیرواقعی است.
۴. درمان تحت بیهوشی در کجا انجام میشود؟
در مطب انجام نمیشود؛ درمان در مراکز درمانی معتبر و دارای مجوز وزارت بهداشت و با حضور متخصص بیهوشی انجام میگیرد. این همان نکتهای است که ایمنی کار را تضمین میکند.
۵. اگر کودک سرماخورده باشد چه کنیم؟
حتماً قبل از جلسه به مطب اطلاع دهید. در سرماخوردگی فعال، بیهوشی معمولاً به تعویق میافتد؛ چون مسیر تنفسی تحریکپذیر میشود و ریسک عوارض افزایش مییابد.
۶. چند ساعت قبل از بیهوشی نباید چیزی خورد؟
معمولاً ناشتایی از نیمهشب قبل توصیه میشود، اما دستور دقیق (ساعت آخرین شیر یا آب) را تیم بیهوشی بر اساس سن کودک اعلام میکند. رعایت نکردن ناشتایی میتواند باعث لغو جلسه شود.
۷. آیا ممکن است در وسط درمان از بیهوشی بیدار شود؟
خیر؛ متخصص بیهوشی در تمام مدت، عمق بیهوشی و علائم حیاتی کودک را پایش میکند و در صورت نیاز، دوز دارو تنظیم میشود. کودک هیچ درکی از جریان درمان نخواهد داشت.
۸. بعد از بیهوشی کودک چه حالی دارد؟
تا چند ساعت خوابآلود است و گاهی تهوع خفیف یا تحریکپذیری گذرا دیده میشود؛ این موارد طبیعی و موقتیاند. بهتر است آن روز را آرام بگذرانید و غذای سبک بدهید.
۹. تمام درمانها در یک جلسه انجام میشود؟
بله؛ همین مزیت اصلی درمان تحت بیهوشی است. ترمیم، عصبکشی، روکش و در صورت نیاز کشیدن دندانهای شیری، همگی در یک جلسه انجام میشود تا کودک مجبور به تحمل چند جلسه جداگانه نباشد.
۱۰. بعد از بیهوشی، دندانها دوباره پوسیده میشوند؟
اگر برنامه پیشگیری رعایت نشود، احتمال پوسیدگی مجدد وجود دارد. مطالعات نشان میدهند بخشی از کودکان بدون تغییر عادتهای تغذیه و بهداشتی، طی چند سال به درمان مجدد نیاز پیدا میکنند. فلورایدتراپی دورهای، فیشورسیلنت و کنترل شیرینیها بهترین سپر شماست.
۱۱. هزینه دندانپزشکی تحت بیهوشی کودکان چقدر است؟
هزینه به تعداد و نوع درمانها و تعرفه مرکز بیهوشی بستگی دارد و در جلسه معاینه پس از بررسی دندانها، برآورد دقیق به شما اعلام میشود.
۱۲. چطور برای نوبت مشاوره اقدام کنیم؟
کافی است در ساعات پاسخگویی (هر روز از ۱۴ تا ۱۸) با شمارههای ۰۲۱۸۸۶۶۳۷۵۲ یا ۰۲۱۸۸۶۷۳۴۴۸ تماس بگیرید یا از طریق صفحه معرفی دکتر مهکامه میرکریمی اطلاعات تماس را ببینید.