بعضی بچهها وقتی اسم دندانپزشکی را میشنوند، انگار قرار است به یک سیاره ناشناخته سفر کنند! بعضی دیگر هم چنان محکم به دست پدر یا مادر میچسبند که انگار قرار است وارد یک نبرد شوند! اگر فرزند شما هم از دندانپزشکی میترسد، بدانید که تنها نیستید.
ترس از دندانپزشکی یکی از رایجترین نگرانیهای دوران کودکی است. خبر خوب این است که این ترس قابل مدیریت و حتی قابل تبدیل شدن به یک تجربه دلپذیر میباشد. در این مقاله راجع به دلایل ترس کودکان از دندانپزشکی، راهکارهای عملی برای کاهش آن و جدیدترین یافتههای علمی در این زمینه با شما صحبت میکنیم.
چرا کودکان از دندانپزشکی میترسند؟
ترس از دندانپزشکی معمولاً یک دلیل مشخص ندارد و میتواند نتیجه ترکیب چند عامل باشد.
ترس از ناشناختهها
برای یک کودک، محیط دندانپزشکی پر از وسایل عجیب، صداهای جدید و افراد ناشناس است. طبیعی است که ذهن کودک در مواجهه با چیزهای ناشناخته کمی محتاط شود.
تجربه منفی قبلی
اگر کودک قبلاً درد دندان شدید، تزریق یا درمان ناخوشایندی را تجربه کرده باشد، ممکن است آن تجربه را با دندانپزشکی مرتبط بداند. اگر کودک قبلا تجربه درمان دندان در شرایط اضطراب آور را داشته باشد مثلا در حین کار دندانپزشکی دست و پای کودک گرفته شود و درمان دندان با زور و فشار انجام شود ممکن است دیگر به هیچ دندانپزشکی اعتماد نکند.
انتقال اضطراب از والدین
شاید عجیب باشد، اما تحقیقات نشان دادهاند که کودکان به شدت تحت تأثیر احساسات والدین هستند.
اگر پدر یا مادر قبل از مراجعه جملاتی مانند:
- «نترس، درد نداره!»
- «فقط یه آمپول کوچیکه!»
- من خودم خیلی از دندانپزشکی میترسم!
را تکرار کنند، کودک ممکن است تصور کند اتفاق ترسناکی در انتظار اوست.
شنیدن داستانهای ترسناک
گاهی یک خواهر، برادر، دوست یا حتی یک برنامه تلویزیونی میتواند تصویری نگرانکننده از دندانپزشکی در ذهن کودک ایجاد کند. گاهی والدین قبل از کار توضیحاتی به کودک میدهند که از نظر آنها آماده سازی کودک محسوب میشود ولی در حقیقت ایجاد اضطراب بیشتر در کودک میکند مثلا گفتن اینکه “فقط آمپولش یک کم درد داره بعدش متوجه هیچی نمیشی” یا “یک کم ممکنه خون بیاد ولی اشکالی نداره” یا “موقع کار به حرف دکتر گوش کن اگه تکون بخوری زبونت پاره میشه”
ترس از دندانپزشکی در کودکان چقدر شایع است؟
مطالعات بینالمللی نشان میدهند که حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد کودکان درجاتی از اضطراب دندانپزشکی را تجربه میکنند.
برخی تحقیقات حتی گزارش کردهاند که نزدیک به یک سوم کودکان در اولین مراجعه به دندانپزشک احساس نگرانی یا ترس دارند.
این آمار نشان میدهد که ترس از دندانپزشکی یک موضوع کاملاً طبیعی است و نباید باعث نگرانی بیش از حد والدین شود.
نشانههای ترس از دندانپزشکی در کودکان
گاهی کودک مستقیماً نمیگوید که میترسد.
در عوض ممکن است این علائم را مشاهده کنید:
- گریه قبل از مراجعه
- بهانه آوردن برای نرفتن
- دلدرد یا سردرد ناگهانی
- چسبیدن بیش از حد به والدین
- بیقراری در اتاق انتظار
- مقاومت هنگام معاینه
- پنهان کردن و نگفتن اینکه دندانش درد میکند
بهترین سن برای اولین مراجعه به دندانپزشک
قانون یک سالگی
انجمن دندانپزشکی کودکان آمریکا توصیه میکند اولین ویزیت دندانپزشکی کودک حداکثر تا یک سالگی یا شش ماه پس از رویش اولین دندان شیری انجام شود.
این مراجعه معمولاً درمانی نیست و بیشتر برای آشنایی کودک با محیط دندانپزشکی و دادن توضیحات لازم به والدین جهت پیشگیری از پوسیده شدن دندانها انجام میشود.
هرچه این آشنایی زودتر اتفاق بیفتد، احتمال ایجاد ترس کمتر خواهد بود.
چگونه کودک را برای مراجعه به دندانپزشکی آماده کنیم؟
درباره دندانپزشکی صادقانه صحبت کنید
نیازی نیست داستانهای پیچیده بسازید.
به سادگی بگویید:
«دندانپزشک میخواد دندونات رو نگاه کنه تا سالم و قوی بمونن.»
و بهتر است دادن توضیحات لازم را به دندانپزشک متخصص کودکان واگذار کنید مثلا بگویید”من چون رشتهام دندانپزشکی نیست بهتره از خانم دکتر یا آقای دکتر سوال کنیم که بهمون توضیح بده”
از کلمات ترسناک استفاده نکنید
تا حد امکان از واژههایی مثل:
- درد
- آمپول
- خون
- کشیدن دندان
استفاده نکنید.
حتی اگر نیت شما آرام کردن کودک باشد، این کلمات میتوانند اضطراب ایجاد کنند. دندانپزشک کودکان معمولا از اصطلاحات خاصی برای توضیح دادن به کودک استفاده میکند.
بازی دندانپزشکی انجام دهید
یکی از موثرترین روشها بازی کردن است.
با عروسک یا اسباببازی نقش دندانپزشک را بازی کنید و اجازه دهید کودک هم دندانهای عروسک را معاینه کند.
نقش والدین در کاهش ترس کودک
آرامش خودتان را حفظ کنید
اگر خودتان از دندانپزشکی میترسید، سعی کنید آن را به کودک منتقل نکنید.
کودکان احساسات والدین را سریعتر از چیزی که فکر میکنیم تشخیص میدهند.
از تهدید استفاده نکنید
جملاتی مانند:
«اگر مسواک نزنی میبرمت دندانپزشکی!»
“وقتی شکلات زیاد میخوری باید بری دندانپزشکی آمپول بزنی!”
یکی از بزرگترین اشتباهات تربیتی در حوزه سلامت دهان است.
این جمله باعث میشود دندانپزشکی در ذهن کودک به یک مجازات تبدیل شود.
بعد از مراجعه پاداش بدهید
نیازی به هدیههای گرانقیمت نیست.
یک برچسب رنگی، یک کتاب کوچک یا حتی تشویق کلامی بعد از انجام کار میتواند تأثیر فوقالعادهای داشته باشد.
برخلاف تصور برخی از والدین قول جایزه بزرگ و ویژه هیچ تاثیر مثبتی ندارد بلکه کودک فکر میکند که چه کار وحشتناک و بزرگی قرار است انجام شود که شما راضی به خریدن آن جایزه شدهاید و ناخوداگاه رفتارهای اضطرابی بیشتری نشان خواهد داد.
دندانپزشکان کودکان چگونه ترس را کاهش میدهند؟
تکنیک Tell-Show-Do
این روش یکی از موفقترین تکنیکهای دندانپزشکی کودکان است.
Tell (توضیح دادن)
دندانپزشک ابتدا توضیح میدهد چه کاری قرار است انجام شود.
Show (نشان دادن)
سپس ابزارها را به کودک نشان میدهد.
Do (انجام دادن)
در نهایت درمان را انجام میدهد.
این روش باعث میشود کودک احساس کنترل بیشتری داشته باشد . انجام این روش به معنی صرف وقت زیاد توسط دندانپزشک کودکان و بازی کودک با همه وسایل دندانپزشکی نیست و باید به طور مختصر و ساده و به صلاحدید دندانپزشک انجام شود.
استفاده از زبان کودکانه
دندانپزشکان کودکان معمولاً از واژههای ساده و دوستانه استفاده میکنند.
مثلاً به جای «ساکشن» ممکن است بگویند:
«این جاروبرقی کوچولو آبها رو جمع میکنه!»
آیا فیلم و کارتون میتوانند کمک کنند؟
بله.
تحقیقات جدید نشان دادهاند کودکانی که قبل از مراجعه، ویدئوهای آموزشی یا کارتونهای مرتبط با دندانپزشکی را مشاهده میکنند، اضطراب کمتری دارند.
برخی کتابهای کودکانه درباره مراجعه به دندانپزشک نیز بسیار مفید هستند.
جدیدترین روشهای علمی برای کاهش اضطراب کودکان
محیطهای دوستدار کودک
امروزه بسیاری از کلینیکهای دندانپزشکی کودکان دارای:
- دکور رنگارنگ
- اتاق بازی
- موسیقی کودکانه
- نمایش کارتون
هستند.
آرامبخشی و بیهوشی
در موارد خاص و با تشخیص دندانپزشک متخصص کودکان ممکن است از روشهای ایمن آرامبخشی و بیهوشی برای درمان دندانهای کودک استفاده شود.این روش کاملا علمی است و در سراسر دنیا به عنوان یک روش ایمن به منظور جلوگیری از ایجاد خاطره ناخوشایند در ذهن کودک و حفاظت از روان در حال تکامل کودک استفاده میشود.
اشتباهات رایج والدین
وعده دروغ ندهید
اگر درمان ممکن است کمی ناراحتکننده باشد، نگویید:
«هیچ چیزی حس نمیکنی.»
بهتر است بگویید:
«ممکنه یه حس عجیب داشته باشی، ولی دکتر مراقبته.»
رشوه ندهید
جملههایی مانند:
«اگر گریه نکنی برات گوشی میخرم.»
پیام درستی به کودک منتقل نمیکند.
تجربههای منفی خود را تعریف نکنید
خاطرات دردناک دوران کودکی شما لزوماً قرار نیست برای فرزندتان تکرار شوند و بازگو کردن آنها باعث اضطراب بیشتر کودک میشود .
اگر کودک در مطب گریه کرد چه کنیم؟
اول از همه آرامش خود را حفظ کنید.
گریه همیشه نشانه درد نیست. گاهی کودک فقط در حال تخلیه هیجان و اضطراب خود است.
اجازه دهید دندانپزشک متخصص کودکان روند ارتباط با کودک را مدیریت کند و از دخالت بیش از حد خودداری کنید. گریه کودک ممکن است بخاطر حس بیحسی در لب و گونهها، بوها، صداها، مزهها و یا حتی پاشیدن آب و حس ناخوشایند باشد برای همین تصور نکنید که اگر کودک درد نداشته باشد گریه نخواهد کرد.
چگونه از ایجاد ترس در آینده جلوگیری کنیم؟
مراجعه منظم داشته باشید
کودکی که فقط هنگام درد شدید به دندانپزشک مراجعه میکند، معمولاً تجربه منفیتری خواهد داشت.
مراقبت از دندانها را جدی بگیرید
هرچه نیاز به درمانهای پیچیده کمتر شود، احتمال ایجاد ترس نیز کاهش مییابد.
محیط دندانپزشکی را عادی جلوه دهید
دندانپزشکی باید در ذهن کودک مانند مراجعه به پزشک یا مدرسه، بخشی طبیعی از زندگی باشد.
سوالات متداول
آیا ترس از دندانپزشکی در کودکان طبیعی است؟
بله. بسیاری از کودکان درجاتی از اضطراب دندانپزشکی را تجربه میکنند و این موضوع کاملاً طبیعی است.
بهترین سن برای اولین مراجعه به دندانپزشک چه زمانی است؟
حداکثر تا یک سالگی یا شش ماه پس از رویش اولین دندان.
اگر کودک گریه کند درمان متوقف میشود؟
خیر. دندانپزشک با توجه به شرایط کودک تصمیمگیری میکند و در بسیاری از موارد میتواند با روشهای رفتاری درمان را ادامه دهد. در مواردی که گریه کودک بسیار شدید باشد و امکان درمان صحیح وجود نداشته باشد درمان دندانهای کودک در شرایط بیهوشی یا آرامبخشی انجام خواهد شد.
آیا استفاده از بیحسی باعث ترس بیشتر کودک میشود؟
خیر. برخلاف تصور والدین تزریق بیحسی یک مانع بزرگ برای درمان دندان کودک نیست و اغلب کودکان این مرحله را به راحتی طی میکنند.
آیا بردن خواهر یا برادر بزرگتر به همراه کودک کمک میکند؟
نه لزوما همیشه. اگر خواهر یا برادر بزرگتر کار سادهای داشته باشند و همکاری آنها با دندانپزشک خوب باشد ممکن است باعث الگو برداری مثبت شود ولی گاهی دیدن وسایل دندانپزشکی، خون، تزریق تاثیر معکوس دارد.
اگر والدین خودشان از دندانپزشکی بترسند چه باید بکنند؟
بهتر است این نگرانی را در حضور کودک بیان نکنند و اجازه دهند کودک تجربه مستقل خود را شکل دهد.
تجربه دکتر مهکامه میرکریمی در درمان کودکان مضطرب
یکی از نگرانیهای رایج والدین این است که فرزندشان به دلیل ترس یا اضطراب، همکاری لازم را در مطب دندانپزشکی نداشته باشد. در تجربه بالینی دکتر مهکامه میرکریمی، بسیاری از کودکانی که در اولین مراجعه با نگرانی، گریه یا بیقراری وارد مطب شدهاند، پس از ایجاد ارتباط مناسب و آشنایی تدریجی با محیط درمان، توانستهاند تجربهای آرام و موفق از دندانپزشکی داشته باشند. از نظر دکتر مهکامه میرکریمی درمان دندانپزشکی با زور و فشار روشی نامناسب و غیرعلمی است و در صورت نیاز کودک و تشخیص و صلاحدید ایشان درمانها در شرایط آرامبخشی یا بیهوشی در شرایط ایمن انجام میشوند که باعث میشود خاطره بدی از دندانپزشکی در ذهن کودک باقی نماند.
در مطب دکتر میرکریمی، قبل از شروع هرگونه درمان، تلاش میشود توضیحات لازم برحسب سن کودک به او داده شود، این فرآیند به کودک کمک میکند احساس امنیت بیشتری داشته باشد و بداند قرار نیست اتفاق ترسناکی برای او رخ دهد.
یکی از مهمترین اصول در درمان کودکان، ایجاد اعتماد است. در این مطب زمان کافی برای گفتگو با والدین اختصاص داده میشود و توضیحات کافی راجع به همه مراحل درمان و بهترین روش درمان به والدین داده میشود.
همچنین استفاده از روشهای نوین مدیریت رفتار کودک، توضیح مراحل درمان با زبان قابل فهم برای کودکان و ایجاد فضایی دوستانه، باعث شده است بسیاری از کودکانی که در گذشته از مراجعه به دندانپزشک واهمه داشتند، در مراجعات بعدی با آرامش و اعتماد بیشتری در جلسات درمانی حاضر شوند.
در صورت ضرورت درمانهای دندان کودکان در شرایط آرامبخشی یا بیهوشی انجام میشود. استفاده از این روشها در مراکز معتبر و زیر نظر متخصص بیهوشی انجام میشود و برپایه اصول علمی بوده و کاملا ایمن است و باعث میشود کودکان بدون ترس و خاطره بد درمانهای مناسب دریافت کنند.
هدف اصلی در دندانپزشکی کودکان تنها درمان دندان نیست؛ بلکه ایجاد نگرشی مثبت نسبت به دندانپزشکی و مراقبت از روان در حال تکامل کودک است.. تجربه نشان داده است کودکانی که از همان سالهای ابتدایی زندگی، تجربهای خوشایند از مراجعه به دندانپزشک داشتهاند، در بزرگسالی نیز توجه بیشتری به سلامت دهان و دندان خود نشان میدهند و کمتر دچار اضطراب دندانپزشکی میشوند.
یک توصیه از دکتر مهکامه میرکریمی به والدین
بهتر است اولین مراجعه کودک به دندانپزشک را تا زمان بروز درد یا پوسیدگی شدید به تعویق نیندازید. مراجعه زودهنگام و پیشگیرانه این فرصت را فراهم میکند که کودک در شرایطی آرام و بدون درد با محیط دندانپزشکی آشنا شود و پایههای یک رابطه مثبت و بدون استرس با دندانپزشک در ذهن او شکل بگیرد. در صورتی که کودک شما به هر دلیلی دارای ترس و اضطراب از دندانپزشکی است راجع به درمان دندان کودک در شرایط بیهوشی یا آرامبخشی نگرانی و ترس نداشته باشید ولی دقت کنید که این کار در مراکز معتبر و حتما توسط دندانپزشک متخصص کودکان و پزشک متخصص بیهوشی انجام گیرد.
نتیجهگیری
ترس از دندانپزشکی در کودکان یک موضوع کاملاً طبیعی است، اما اگر به درستی مدیریت شود، میتواند به یک تجربه مثبت و حتی لذتبخش تبدیل شود. مهمترین نقش را والدین ایفا میکنند. آرامش، صداقت، مراجعه منظم و انتخاب یک دندانپزشک کودک باتجربه میتواند تفاوت بزرگی در احساس کودک ایجاد کند. هرچه تجربههای اولیه کودک بهتر باشد، احتمال حفظ سلامت دهان و دندان او در تمام سالهای زندگی بیشتر خواهد شد.
منابع (References)
- https://www.aapd.org
- https://www.healthychildren.org
- https://www.mouthhealthy.org
- https://www.cdc.gov/oralhealth
- https://www.who.int/health-topics/oral-health
- https://www.nhs.uk
- https://www.colgate.com/en-us/oral-health
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov
- https://www.healthline.com/health/dental-and-oral-health
- https://www.mayoclinic.org